تفاوت آموزش تار و سهتار: کدام یک برای من مناسبتر است؟
در دنیای موسیقی ایرانی، انتخاب بین تار و سهتار یکی از پرسشهای رایج میان هنرجویان تازهکار است. هر دو از سازهای اصیل و پرقدمت موسیقی ایرانی هستند، اما تفاوتهای قابلتوجهی در ساختار، صدا، تکنیک اجرا و حس کلی آنها وجود دارد. اگر قصد دارید یادگیری یکی از این دو ساز را شروع کنید، شناخت این تفاوتها به شما کمک میکند تصمیمی آگاهانهتر بگیرید. در این مقاله، به طور کامل به تفاوت تار و سهتار و انتخاب درستتر میان آنها از نظر فیزیکی، تکنیکی، احساسی و آموزشی میپردازیم.
سهتار از خانوادهٔ تنبور است اما امروزه از نگاه روش نواختن و شکل دسته و تکنیکها بسیار به تار نزدیک است. سهتار در گذشته سه سیم (تار) داشته و اکنون چهار سیم دارد که سیم سوم و چهارم آن نزدیک به هم قرار دارند و همزمان نواخته میشوند و مجموعهٔ آن دو را معمولاً سیم «بم» مینامند.
با گذشت زمان کسانی چون ابونصر فارابی، ابوعلی سینا، صفی الدین ارموی و از متأخران ابوالحسن خان صبا لزوم افزایش یک سیم دیگر به این ساز را درک کرده و سهتارهای امروزی دارای چهار سیم هستند. این سیم از نظر تاریخی چهارمین سیمیاست که روی ساز قرار گرفته، ولی در ترتیب قرارگیری سیمها از پایین به بالا سیم سوم است.
مقایسه فیزیکی تار و سهتار (اندازه، تعداد سیم، وسعت صدا)
از نظر ظاهری، تار و سهتار تفاوتهای زیادی دارند که نهتنها در شکل ظاهری بلکه در صدادهی آنها نیز تأثیرگذار است. در جدول زیر میتوانید این تفاوتها را به صورت خلاصه ببینید:
| ویژگی | تار | سهتار |
|---|---|---|
| تعداد سیمها | ۶ سیم (۳ جفت) | ۴ سیم |
| جنس سیمها | معمولاً فلزی (برنز و فولاد) | ترکیبی از فلزی و نایلونی |
| اندازه و وزن | بزرگتر و سنگینتر | کوچکتر و سبکتر |
| جنس کاسه و دسته | کاسه از چوب توت، دسته از گردو | هر دو معمولاً از چوب توت یا افرا |
| دامنه صوتی | گستردهتر و پرطنینتر | نرمتر و آرامتر |
| روش نواختن | با مضراب فلزی | با ناخن یا مضراب انگشت |
تار با کاسهای بزرگ و سیمهای فلزی خود صدایی پرقدرت، رسا و مردانه دارد. در مقابل، سهتار کوچکتر است، صدایی نرمتر و دلنشینتر تولید میکند و از لحاظ فیزیکی برای نگهداری و تمرین طولانیمدت راحتتر است. به همین دلیل، برخی هنرجویان مبتدی یادگیری سهتار را آسانتر و فیزیکیتر میدانند.
یادگیری ابتدایی سه تار بسیار ساده است و شما بعد از ۶ ماه میتوانید تمامی مبانی مربوط به سه تار را یاد بگیرید اما باید در نظر داشته باشید که برای استاد شدن در نواختن سه تار نیاز به چندین سال تجربه و تمرین است. شما بعد از ثبت نام در کلاسهای آموزش سه تار باید چند جلسهای به صورت آکادمیک در مورد سه تار اطلاعات دریافت کنید و بعد از یادگیری مبانی اولیه استاد به سراغ آموزش نواختن سه تار میرود. در جلسات اول ممکن است ارتباط با سه تار کمی سخت و دشوار به نظر بیاید اما با تمرین و ممارست میتوانید سه تار به راحتی در دست بگیرید و خیلی آسان آن را بنوازید.
تفاوتهای تکنیکی و صدایی در نوازندگی
وقتی صحبت از تفاوت تار و سهتار در نوازندگی میشود، باید به دو جنبه توجه کنیم: تکنیک اجرا و طبیعت صدای ساز.
- در تار، نواختن با مضراب فلزی انجام میشود. مضراب حرکتی قویتر و دقیقتر دارد و نیازمند کنترل بیشتری از سوی نوازنده است. تکنیکهای پیچیدهتری مانند ریز، مضرابهای ترکیبی و دستچپهای سنگینتر در تار دیده میشود.
- در سهتار، نواختن با ناخن انگشت اشاره انجام میشود. به همین خاطر صدا ظریفتر، لطیفتر و شاعرانهتر است. این ویژگی باعث شده سهتار بیشتر برای اجراهای خلوت و عرفانی مورد استفاده قرار گیرد.
از دیدگاه نوازندگی، تار به تمرکز روی قدرت، تکنیک و هماهنگی دو دست نیاز دارد، در حالی که سهتار بیشتر بر احساس و کنترل ملایم صدا متکی است.
بهطور خلاصه میتوان گفت:
- اگر به دنبال هیجان، قدرت و اجرای صحنهای هستید، تار برای شما مناسبتر است..
- اگر آرامش، سادگی و حس درونی موسیقی ایرانی را ترجیح میدهید، سهتار گزینهی ایدهآلی است.
تار مناسب اجرای کدام ردیفها و سهتار مناسب کدام حس است؟
یکی از بخشهای مهم در آموزش موسیقی ایرانی، آشنایی با ردیفها و گوشههای موسیقی دستگاهی است. در این زمینه، تار و سهتار هر دو کاربرد دارند، اما با حس و حال متفاوت.
- تار در اجرای ردیفهای استادان بزرگ مانند میرزا عبدالله و علیاکبر شهنازی کاربرد ویژه دارد. این ساز به دلیل حجم صدای بالا و قدرت اجرای جملههای سنگین موسیقایی، برای اجراهای رسمی و گروهنوازی بسیار مناسب است.
- سهتار اما بیشتر در فضای انفرادی، بداههنوازی و عرفانی به کار میرود. صدای لطیف آن، حس خلوت درونی و تفکر عمیق را تداعی میکند. به همین دلیل در میان علاقهمندان به موسیقی معنوی ایرانی (مثل آثار درویشخان یا ذوالفنون) بسیار محبوب است. در نتیجه، انتخاب بین تار و سهتار بستگی به این دارد که از موسیقی چه انتظاری دارید:
- اگر میخواهید قدرت و شکوه موسیقی ایرانی را حس کنید → تار
- اگر میخواهید آرامش، مراقبه و درونگرایی را تجربه کنید → سهتار
برای آن دسته از افرادی که تا کنون وارد فضای موسیقی سنتی و ایرانی نشدهاند، ممکن است که آموزش سه تار در وهله اول کمی دشوار به نظر برسد؛ اما ما به شما این اطمینان را میدهیم که خیلی سریع و راحت میتوانید این ساز جذاب را بیاموزید و از آموزش سه تار لذت ببرید.
دوره مقدماتی آموزش سه تار و یادگیری اصول اولیه آموزش سه تار، نیاز به یک دوره ۶ ماهه دارد. در آموزشگاه موسیقی آریاهنر، بهترین آموزش سه تار در غرب تهران، شما در ۶ ماه ابتدایی آموزش سه تار، کلیه اصول و مقدمات آموزش سه تار را میآموزید و میتوانید برخی از قطعات ساده را نیز بنوازید.
کدام ساز برای شروع راحتتر است؟
این سؤال یکی از رایجترین دغدغههای هنرجویان است:
«برای شروع، آموزش تار یا سهتار راحتتر است؟»
پاسخ کوتاه: سهتار برای شروع مناسبتر است.
دلایل:
- وزن کمتر و نگهداری سادهتر دارد.
- نیازی به مضراب فلزی ندارد (که برای مبتدیان سختتر است).
- صدای آن در فضای خانه آزاردهنده نیست، برعکس تار که صدای بلندتری دارد.
- یادگیری اولیهی دست چپ (پوزیسیون و انگشتگذاری) در سهتار نرمتر و کمفشارتر است.
اما اگر هدف شما اجرای صحنهای یا ورود به گروهنوازی باشد، بهتر است از ابتدا با تار شروع کنید تا به قدرت مضراب و وسعت صدای آن مسلط شوید. بنابراین، اگر در ابتدای مسیر هستید و میخواهید با دنیای موسیقی ایرانی آشنا شوید، سهتار گزینهای آرام، احساسی و قابلدسترستر است. ولی اگر به دنبال حرفهای شدن و اجرای ردیفها با تکنیک بالا هستید، تار از همان ابتدا مسیر درستتری است.
هزینه کلاس تار و سهتار در تهران
هزینهی آموزش تار یا سهتار در تهران به عوامل مختلفی بستگی دارد و نمیتوان رقم ثابتی برای آن تعیین کرد. مهمترین مواردی که بر شهریه تأثیر میگذارند عبارتاند از:
- تجربه و شهرت استاد: هرچه استاد سابقهی بیشتری در تدریس و اجرا داشته باشد، معمولاً هزینهی کلاس نیز بالاتر است.
- محل برگزاری کلاس: کلاسهای برگزارشده در آموزشگاههای مرکزی یا شمال شهر معمولاً هزینهی متفاوتی نسبت به مناطق دیگر دارند.
- نوع کلاس (خصوصی یا گروهی): در کلاسهای خصوصی تمرکز کامل روی هنرجوست، در حالیکه کلاسهای گروهی هزینهی کمتری دارند اما زمان آموزش مشترک است.
- سطح هنرجو: دورههای مقدماتی معمولاً سادهتر و کوتاهترند، در حالی که سطوح پیشرفته به آموزش تکنیکهای پیچیدهتر و ردیفهای موسیقی نیاز دارند.
- مدت و تعداد جلسات در ماه: آموزش منظم با جلسات بیشتر، طبیعتاً هزینهی نهایی را افزایش میدهد.
- اعتبار آموزشگاه: مراکز معتبر مانند آموزشگاه موسیقی آریاهنر که دارای برنامه آموزشی استاندارد و اساتید متخصص هستند، معمولاً کلاسهایی باکیفیتتر و ساختارمندتر برگزار میکنند.
بنابراین پیش از انتخاب کلاس، بهتر است این عوامل را بررسی کرده و با توجه به هدف، زمان و سبک یادگیری خود تصمیم بگیرید.
نکات پایانی برای انتخاب بین تار و سهتار
پیش از آنکه تصمیم نهایی خود را بگیرید، چند نکته را در نظر داشته باشید:
- به صدای هر دو ساز گوش دهید. گاهی تنها چند دقیقه شنیدن اجرای تار یا سهتار کافی است تا بفهمید کدام با روح شما هماهنگتر است.
- به ویژگیهای فیزیکی خود دقت کنید. اگر دستان ظریف یا کوچک دارید، سهتار گزینهی مناسبی است. اگر از چالش و قدرت لذت میبرید، تار انتخاب بهتری است.
- هدف خود را مشخص کنید. اگر میخواهید در خلوت خود موسیقی بنوازید، سهتار را انتخاب کنید. اگر به دنبال اجرای صحنهای یا گروهنوازی هستید، تار مناسبتر است.
- با استاد مشورت کنید. شرکت در چند جلسهی آزمایشی یا مشاوره با استادان موسیقی ایرانی، بهترین راه برای یافتن ساز متناسب با شخصیت و علاقهی شماست.
جمعبندی: تار یا سهتار، کدام برای شما مناسبتر است؟
در نهایت، هر دو ساز تار و سهتار بخشی از روح موسیقی ایرانی را در خود دارند. انتخاب بین آنها نه بر اساس بهتر بودن یکی، بلکه بر اساس احساس، هدف و سلیقهی شخصی شماست.
- اگر به دنبال قدرت، انرژی و تکنیکهای پیچیدهتر هستید، تار مسیر شماست.
- اگر به دنبال احساس، آرامش و عمق درونی موسیقی ایرانی هستید، سهتار انتخاب شماست.
در آموزشگاههایی مانند آموزشگاه موسیقی آریاهنر تهران، شما میتوانید در دورههای تخصصی هر دو ساز شرکت کنید و زیر نظر اساتید باتجربه، مسیر موسیقایی خود را با آگاهی و آرامش آغاز کنید. در نهایت مهمترین نکته این است که با هر سازی که انتخاب میکنید، با عشق، استمرار و گوش دادن دقیق تمرین کنید؛ زیرا موسیقی نه در ساز، بلکه در دل شماست.
- دستهبندی مقالات آموزشگاه موسیقی
